ОРОН НУТГИЙН ТӨСӨВЛӨЛТӨНД НӨЛӨӨЛӨХ ХҮЧИН ЗҮЙЛСИЙН СУДАЛГАА

Abstract

Монгол Улсад төвлөрлийг сааруулах бодлого болон гүйцэтгэлд суурилсан төсөвлөлтийн тогтолцоо эрх зүйн хувьд албан ёсоор нэвтэрсэн боловч орон нутгийн түвшинд хэрэгжилт хангалтгүй хэвээр байна. Тухайлбал, санхүүгийн бие даасан байдал сул, гүйцэтгэлийн мэдээллийн чанар тааруу, хяналт үнэлгээний тогтолцоо болон хариуцлагын механизм бүрэн төлөвшөөгүй байгаа нь төсөвлөлтийн үр ашигт сөргөөр нөлөөлж байна. PEFA-ийн 2020, 2023 оны үнэлгээнүүдийн дүнгээр төсөвлөлт гүйцэтгэлийн шалгуураар удирдагдахгүй байх, дунд хугацааны төсөвлөлт (MTEF) бодит шийдвэр гаргалтад нөлөөлөхгүй байх, төсвийн ил тод байдал болон мэдээллийн хүртээмж бүс нутаг хооронд тэгш бус байх зэрэг системийн сул талуудтай байна. Мөн COVID-19 2020–2024 цар тахлын үеийн эдийн засгийн тогтворгүй байдал нь төвийн бүсийн аймгуудын төсвийн гүйцэтгэлийн зөрүүг улам нэмэгдүүлж, улс төрийн мөчлөг, институцийн чадавхийн ялгаа, иргэдийн оролцооны сул байдал зэрэг хүчин зүйлс төсөвлөлтийн үр ашиг сул байгаа нь судалгаагаар илэрч байна. Иймд орон нутгийн төсөвлөлтийн үр ашгийг тодорхойлогч институцийн, эдийн засгийн, нийгмийн болон улс төрийн хүчин зүйлсийн харилцан хамаарлыг тоон болон чанарын аргазүйг SPSS шинжилгээ, сэдэвчилсэн шинжилгээ хослуулан судлах нь орон нутгийн бодлогын шийдвэр гаргалтыг баталгаатай мэдээлэлд тулгуурлах, гүйцэтгэлд суурилсан төсөвлөлтийн шинэчлэлийг үр дүнтэй хэрэгжүүлэхэд стратегийн ач холбогдолтой.

Although decentralization policies and the performance-based budgeting system have been formally introduced in Mongolia’s legal framework, implementation at the local level remains inadequate. In particular, weak fiscal autonomy, poor quality of performance information, and underdeveloped monitoring and evaluation systems as well as accountability mechanisms have negatively affected the effectiveness of budgeting.

The results of the PEFA assessments conducted in 2020 and 2023 indicate persistent systemic weaknesses, including budgeting that is not guided by performance criteria, the Medium-Term Expenditure Framework (MTEF) having limited influence on actual decision-making, and regional disparities in budget transparency and access to information.

Furthermore, economic instability during the COVID-19 pandemic (2020–2024) widened disparities in budget execution among provinces in the central region. Research also shows that factors such as political cycles, differences in institutional capacity, and low levels of citizen participation contribute to weak budgeting performance.

Therefore, examining the interrelationships among institutional, economic, social, and political factors that determine the effectiveness of local budgeting—by combining quantitative and qualitative methodologies, including SPSS analysis and thematic analysis—is of strategic importance for grounding local policy decisions in reliable evidence and for effectively implementing performance-based budgeting reforms.