Орчны бохирдлоос хамгаалуулах эрхийн хэрэгжилтийн судалгаа (Улаанбаатар хотын төв цэвэрлэх байгууламжийн жишээн дээр)

Abstract

ТОВЧ ХУРААНГУЙ Энэхүү судалгаагаар Улаанбаатар хотын Төв цэвэрлэх байгууламж болон Туул голын сав газрын бохирдлын асуудлыг хүний эрхийн үүднээс шинжилж, “эрүүл, аюулгүй орчинд амьдрах” эрхийн хэрэгжилт хууль, бодлого, хяналт, дэд бүтцийн уялдаатай холбоотой системийн доголдлоос шалтгаалан хангалтгүй байгааг онол-практикийн түвшинд тодорхойлов. Судалгааны зорилго нь орчны бохирдлоос хамгаалуулах хүний эрхийн эрх зүйн зохицуулалт, түүний хэрэгжилтийн бодит байдал, хяналт-шинжилгээ-үнэлгээний чадавхи, төр-үйлдвэр-иргэдийн хариуцлагын уялдаа, олон улсын шилдэг туршлагын харьцуулсан загварыг тогтоон Монгол Улсад нутагшуулах боломжийг судлахад чиглэв. Арга зүйн хувьд эрх зүйн шинжилгээ, бодит нөхцөл байдлын үнэлгээ, олон улсын туршлага (OECD, UNEP, WHO, Дэлхийн банк), шүүхийн практикийн харьцуулалт, мөн хамаарал илэрхийлэх загварчлалын график боловсруулалтыг ашигласан. Судалгааны үр дүнд үйлдвэрийн урьдчилсан цэвэрлэгээ сул, хяналтын тогтолцоо хангалтгүй, лаг боловсруулалтын байгууламж байхгүй, үнэрийн бохирдол өндөр, мэдээллийн ил тод байдал сул, иргэдийн оролцоо хязгаарлагдмал байгаа нь хүний орчны эрх системтэй зөрчигдөх гол хүчин зүйл болохыг тогтоолоо.

Мөн олон улсын туршлагаас харахад хууль хэрэгжилт өндөр, мониторингийн систем хөгжсөн, дэд бүтцийн хөрөнгө оруулалт тогтвортой орнуудын бохирдлын түвшин 30–70% буурдаг бол хэрэгжилт сул орнуудад бохирдол өсөх хандлагатай байгааг нотолсон. Судалгааны үндсэн дүгнэлт нь Монгол Улсад орчны эрхийн хэрэгжилтийг сайжруулахын тулд эрх зүйн шинэчлэл, хариуцлагын хатуу тогтолцоо, мониторингийн бодит цагийн систем, лаг боловсруулалтын үйлдвэр, үйлдвэрийн урьдчилсан цэвэрлэгээг заавал мөрдүүлэх бодлого, иргэдийн оролцоо болон мэдээллийн нээлттэй байдлыг цогцоор нь хэрэгжүүлэх шаардлагатай бөгөөд олон улсын туршлагыг нутагшуулах бүрэн боломжтой гэдгийг харуулж байна.

ABSTRACT This study examines pollution affecting Ulaanbaatar’s Central Wastewater Treatment Plant and the Tuul River basin from a human rights perspective, demonstrating—at both theoretical and practical levels—that the right to live in a healthy and safe environment is inadequately realized due to systemic failures in the alignment of law, policy, oversight, and infrastructure. The objective of the research is to assess the legal regulation of the right to protection from environmental pollution, the realities of its implementation, the capacity of monitoring, evaluation, and oversight mechanisms, the coherence of responsibilities among the state, industry, and citizens, and to identify comparative models of international best practice with a view to their adaptation in Mongolia. Methodologically, the study employs legal analysis, assessment of on-the-ground conditions, comparative review of international experience (including OECD, UNEP, WHO, and World Bank frameworks), analysis of judicial practice, and the development of graphical models to illustrate relationships and trends. The findings reveal that weak pre-treatment by industrial dischargers, inadequate oversight mechanisms, the absence of sludge treatment facilities, high levels of odor pollution, limited transparency of information, and restricted public participation constitute the principal factors driving systematic violations of environmental rights. Furthermore, international evidence indicates that countries with strong legal enforcement, advanced monitoring systems, and sustained infrastructure investment achieve reductions in pollution levels of approximately 30–70 percent, whereas countries with weak implementation tend to experience rising pollution trends. The study concludes that improving the realization of environmental rights in Mongolia requires a comprehensive approach encompassing legal reform, stringent accountability mechanisms, real-time monitoring systems, the establishment of sludge treatment facilities, mandatory enforcement of industrial pre-treatment requirements, and enhanced public participation and information openness. The findings demonstrate that the localization of international best practices in Mongolia is both feasible and necessary.