https://repository.ufe.edu.mn/xmlui/handle/8524/4120 Sun, 05 Apr 2026 19:00:22 GMT 2026-04-05T19:00:22Z https://repository.ufe.edu.mn/xmlui/handle/8524/4640 Сүм хийдийн өмчийн харилцааны эрх зүйн асуудал Хөхийсүрэн, Ариунзаяа Энэхүү судалгааны ажлын сэдэв нь “Сүм хийдийн эрх зүйн зохицуулалт” бөгөөд түүний дотор сүм, хийдийн өмчийн харилцаа, өмчлөл, өв залгамжлалтай холбоотой эрх зүйн асуудал-ыг голлон авч үзнэ. Монгол Улсад шашин шүтэх эрх чөлөө Үндсэн хуулиар баталгаажсан бөгөөд үүний хүрээнд шашин, түүний сүм хийдүүд олон зууны турш нийгэм, соёл, уламжлалын салшгүй хэсэг болсоор ирсэн. Гэсэн хэдий ч шашны байгууллагын эрх зүйн байдал, ялангуяа эд хөрөнгийн өмчлөл, ашиглалт, шилжилт хөдөлгөөнийг хэрхэн зохицуулж буй асуудал нь эрх зүйн хувьд харьцангуй тодорхой бус, маргаантай хэвээр байна. 2025 онд Бурханч лам Г.Пүрэвбат агсны үүсгэн байгуулж, уран барилга, бэлгэдэл, шашин-соёлын өвийн онцгой жишээ болсон Аглаг бүтээлийн хийдийн өмчлөл, гэрээслэлтэй холбоотой асуудал олон нийтийн анхаарлын төвд орсон нь энэхүү сэдвийг хөндөх бодит үндэслэл болсон юм. Тухайн хэрэг явдал нь нэг талаас хувь хүний санаачилгаар бий болсон шашин, соёлын байгууламжийг хэн, ямар эрх зүйн үндэслэлээр өмчлөх, нөгөө талаас лам хуврагийн нас барсны дараах эд хөрөнгийн өв залгамжлал шашны байгууллагад хэрхэн шилжих ёстой вэ гэх асуултыг хурцаар тавьсан. Энэхүү маргаан нь зөвхөн нэг хийдийн хүрээнд хязгаарлагдахгүйгээр, Монгол Улсад үйл ажиллагаа явуулж буй бусад сүм, хийдүүдийн өмч хэний нэр дээр бүртгэлтэй байх, шашны байгууллага өөрөө өмчлөгч байж чадах эсэх, лам хуврагийн хувийн өмч ба хийдийн өмчийг хэрхэн ялгах, мөн гэрээслэл, өв залгамжлалын эрх зүйн зохицуулалт шашны онцлогт нийцэж байгаа эсэх зэрэг илүү өргөн хүрээтэй асуудлуудыг хөндөж байна. Иймээс уг судалгааны ажлаар Монгол Улсад мөрдөгдөж буй хууль тогтоомжийн хүрээнд сүм, хийдийн эрх зүйн статус, эд хөрөнгийн өмчлөл, түүнийг шилжүүлэх, өвлүүлэхтэй холбоотой харилцааг судалж, одоогийн зохицуулалтын давуу болон сул талыг тодорхойлох, цаашид эрх зүйн орчныг боловсронгуй болгох боломж, хэрэгцээг шинжлэхийг зорьж байна. Энэхүү судалгаа нь шашны байгууллагын үйл ажиллагааг илүү тодорхой, ил тод, маргаан багатай эрх зүйн орчинд явуулахад онол, практикийн ач холбогдолтой болно гэж үзэж байна. Mon, 23 Mar 2026 00:00:00 GMT https://repository.ufe.edu.mn/xmlui/handle/8524/4640 2026-03-23T00:00:00Z https://repository.ufe.edu.mn/xmlui/handle/8524/4633 Авлигын гэмт хэргийн улмаас бий болсон хөрөнгийг гадаад улсаас Монгол улсад буцаах ажиллагааны эрх зүйн зохицуулалт Батбаатар, Тэмүүлэн Өнөө цагт авлигын гэмт хэрэг зөвхөн нэг улсын нутаг дэвсгэрт үйлдэгдэхээс гадна зохион байгуулалттай, хил дамнасан шинжтэй болж өргөжиж байна. Авлигын гэмт хэрэг үйлдсэн этгээдүүд хууль бус хөрөнгөө гадаад улсын банк, санхүүгийн байгууллагад шилжүүлэх, халхавчлах замаар нуун дарагдуулах нь элбэг тул хөрөнгийн эх үүсвэрийн тогтооход тулгардаг гол хүчин зүйл болж байна. Ийм нөхцөлд хууль бус хөрөнгийг илрүүлэх, царцаах, битүүмжлэх, хураах болон эх үүсвэрийн улсад буцаан олгох ажиллагааг зөвхөн нэг улсын дотоодын хууль тогтоомжийн хүрээнд бүрэн хэрэгжүүлэх боломжгүй учраас олон улсын түвшний уялдаа холбоотой хамтын ажиллагаа зайлшгүй шаардагддаг. Энэ шаардлагын улмаас улс орнууд хоёр талт гэрээний хүрээнд эрүүгийн хэрэгт эрх зүйн туслалцаа харилцан үзүүлэх гэрээ байгуулах, гадаад улсын хууль сахиулах байгууллагуудтай мэдээлэл солилцох, хамтарсан ажиллагаа явуулах хэрэгцээ өсөн нэмэгдэж байна. Монгол Улсын хувьд мөн олон улсын хамтын ажиллагааг бэхжүүлэх зорилгоор конвенц, эрх зүйн туслалцаа харилцан үзүүлэх гэрээ болон бусад олон улсын гэрээнд нэгдэн орж, тодорхой арга хэмжээг авч хэрэгжүүлж байгаа хэдий ч гадаад улсад байршуулсан хууль бус хөрөнгийг буцаан авах эрх зүйн зохицуулалт, түүний хэрэгжилтийг цаашид сайжруулах шаардлага хэвээр байна. Иймд энэхүү дипломын ажил нь авлигын гэмт хэргийн улмаас бий болсон хөрөнгийг гадаад улсаас Монгол Улсад буцаан олгох ажиллагааны эрх зүйн зохицуулалтын өнөөгийн байдал, тулгарч буй хүндрэл, бэрхшээлийг тодорхойлон дүн шинжилгээ хийхийн зэрэгцээ хөрөнгө буцаах тогтолцоог боловсронгуй болгох боломжит хувилбар, оновчтой шийдлүүдийг санал болгоход чиглэгдэж байна. Wed, 18 Mar 2026 00:00:00 GMT https://repository.ufe.edu.mn/xmlui/handle/8524/4633 2026-03-18T00:00:00Z https://repository.ufe.edu.mn/xmlui/handle/8524/4613 МОНГОЛ УЛСЫН ХИЙМЭЛ ОЮУН УХААНЫ ТАЛААРХ ХУУЛЬ ЭРХ ЗҮЙН ОРЧНЫ СУДАЛГАА Соёлболд, Цолмонгэрэл Мэдээллийн XXI дүгээр зуунд эрчээ аван хөгжиж буй хиймэл оюун ухаан(Artificial intelligence) нь өдгөө маш олон салбарт амжилттай нэвтрэн хүний өдөр тутмын амьдрал болон ажил үүргийг хөнгөвчилж маш олон талаараа хувь нэмрээ оруулж байгаа билээ. Дэлхийн өндөр хөгжилтэй улс орнууд хиймэл оюун ухааныг бүхий л салбарт нэвтрүүлсэн байдаг ба эрх зүйн салбарт хууль зүйн зөвлөгөө өгөх, ухаалаг шүүх буюу бүртгэл хийх нотлох баримт солилцох, гэрээнд дүн шинжилгээ хийх, шүүхийн шийдвэр гаргахад туслах зорилгоор нэвтрүүлсэн байдаг. Үүнээс авч үзвэл хиймэл оюун ухааныг тал бүрээс ашиглах боломжтой байна. Хиймэл оюун ухаан нь өөрөө маш олон төрлийн үйлдлийг богино хугацаанд гүйцэтгэх чадвартай бөгөөд бие даан суралцах, их өгөгдөлд дүн шинжилгээ хийх түүнчлэн хэл ойлгох, дуу дүрсийг таньж боловсруулах нь хиймэл оюун ухааны том давуу тал юм. Эдгээр давуу талыг ашиглан хүмүүс бидний өдөр тутамд хийдэг гэрээ хэлцлийг хялбарчилсан байдлаар буюу хиймэл оюун ухаанаар боловсруулж, талуудын мэдээллийг гэрээнд тусгах мөн тусгайлан оруулах хүсэлтэй нөхцөл, шаардлагыг тусгах гэх мэтчилэн хүсэл зоригоо бүрэн илэрхийлэн хийсэн гэрээг Монгол Улсын үндсэн хууль, Иргэний хууль, бусад хуульд нийцсэн эсэхийг судлах, гэрээ байгуулахад хиймэл оюун ухаан хэрхэн оролцох, гэрээний нөхцөлийг хиймэл оюун ухаан ашиглан шалгаж, илэрсэн алдааг зассан тохиолдолд хуульд нийцэж байгаа эсэх, хиймэл оюун ухааны гаргасан алдааг хэн хэрхэн хариуцлага хүлээх, хиймэл оюун ухаанаар хийгдсэн гэрээ алдаатай тохиолдолд хүчин төгөлдөр бус болох эсэх, Монгол Улсад хиймэл оюун ухааныг ашиглан гэрээ хэлцэл хийх, хэрэгжүүлэх боломж болон олон улсад хэрхэн ашиглаж буй талаар судална. Wed, 04 Mar 2026 00:00:00 GMT https://repository.ufe.edu.mn/xmlui/handle/8524/4613 2026-03-04T00:00:00Z https://repository.ufe.edu.mn/xmlui/handle/8524/4612 Үл хөдлөх эд хөрөнгийн зуучлалын эрх зүйн зохицуулалт, түүний тулгамдсан асуудал Ганбат, Батбаяр Монгол Улсын Иргэний хуулийн 410-р зүйлийн 410.1 дэх хэсэгт “Зуучлалын гэрээгээр зуучлагч нь зуучлуулагчаас олгосон бүрэн эрхийн дагуу, түүний ашиг сонирхлын төлөө, хэлцэл хийх этгээдтэй холбож өгөх, зуучлуулагч нь гэрээнд өөрөөр заагаагүй бол хөлс, шагнал төлөх үүргийг тус тус хүлээнэ” гэж зохицуулсан. Үүний “холбож өгөх” гэдэг нь зуучлагчийн дангаар хүлээх үндсэн үүрэг мөн үү, эсхүл бусад төрөл бүрийн зуучлалын үйл ажиллагааг багтаасан өргөн хүрээний ойлголт уу гэдэг нь хууль зүйн хувьд тодорхой бус байна. Харин зуучлалын үйл ажиллагааг зөвхөн “холбож өгөх” гэсэн ойлголтоор бүрэн илэрхийлэх боломжгүй. Зуучлагч нь практикт холбож өгөхөөс гадна зуучлуулагчид мэдээлэл өгөх, гэрээний санал дамжуулах, хэлэлцээрт туслах, зөвлөгөө өгөх гэх мэт олон талт зуучлалын үйл ажиллагаа явуулдаг. Мөн “холбож өгөх” үйлдэл нь зуучлагчийн хөлс авах эрхийг ямар нөхцөлд бий болгох вэ гэсэн асуудал тодорхой бус байна. Өөрөөр хэлбэл, зуучлагчийн хөлс авах эрх нь хэлцэл бодитоор амжилттай байгуулагдсан тохиолдолд үр дүнтэй холбоотойгоор үүсэх үү, эсхүл талуудыг холбож уулзуулах буюу хэлцэл хийх боломж, нөхцлийг бүрдүүлсэн байхад хангалттай гэж үзэх үү гэсэн хоёр өөр ойлголтын аль нь хүчин төгөлдөр болох нь эргэлзээтэй байна. Хуулийн зохицуулалтыг шууд утгаар нь тайлбарлавал зуучлагч талуудыг холбож өгснөөр өөрийн үүргээ биелүүлсэнд тооцно гэж хязгаарлагдмал хүрээнд ойлгогдохоор байна. Иймд “холбож өгөх” гэсэн энэ үйлдэлд холбогдох зуучлагчийн хөлс авах эрхийн асуудлыг хууль зүйн онол болон шүүхийн практикт тулгуурлан тодорхой болгох шаардлагатай байна Tue, 03 Mar 2026 00:00:00 GMT https://repository.ufe.edu.mn/xmlui/handle/8524/4612 2026-03-03T00:00:00Z