https://repository.ufe.edu.mn/xmlui/handle/8524/486 2026-04-06T00:33:20Z 2026-04-06T00:33:20Z Батмөнх, Хонгорзул Баасандорж, Сайханжаргал https://repository.ufe.edu.mn/xmlui/handle/8524/4536 2026-02-06T05:12:50Z 2026-02-06T00:00:00Z

Шүгэл үлээхэд тулгардаг бэрхшээлүүд (ХК-уудын жишээн дээр) Батмөнх, Хонгорзул; Баасандорж, Сайханжаргал Байгууллага бүхэн зөв тогтолцоо, зөв системтэй ёс зүйтэй соёлыг бий болгохыг зорьдог. Ялангуяа Хувьцаат Компаниудын хувьд зөв засаглалыг бүрэлдүүлж цогцлоох нь цаашдын урт хугацааны тогтвортой байдал, байгууллагын нэр төр, үнэ цэнэ үнэлгээ, хувьцааны үнэлгээ гэх мэт олон талын эерэг үр дагавартай. Тэгвэл сайн засаглал тогтооход ямар ойлголтуудыг багтаах зөвлөмжүүдийг олон улсын дагаж мөрдөх баримт бичгүүдэд тусгасан байдаг. Тэдгээрээс харахад Компанийн засаглалд “Шүгэл үлээх тогтолцоо” бол засаглалын хяналтын тогтолцооны чухал бүрэлдэхүүн хэсэг, “Шүгэл үлээх” орчныг бүрдүүлж, боломжоор хангах, бодлого журамтай байх, “Шүгэл үлээгч”- г хамгаалах, дэмжих, урамшуулах зэрэг ойлголт нь “Шүгэл үлээх тогтолцоогоо”-г сайжруулж хөгжүүлэхэд ашиглагдах арга замууд юм. 2024 оны OECD-ийн Авлигатай тэмцэх тайланд Монгол Улс шүгэл үлээгчийн хамгаалалтын хэрэгжилтийн түвшинд 0 үнэлгээ авсан нь хууль эрх зүйн зохицуулалт ба бодит хэрэгжилтийн хооронд ноцтой зөрүү байгааг илтгэж, шүгэл үлээгчийг хамгаалах тогтолцоо практикт хангалттай хэрэгжихгүйгээс авлига, хууль бус болон ёс зүйгүй үйлдлийг дотоодоос нь илрүүлэх боломж хязгаарлагдаж байгааг харуулж байна. Тэгвэл энэхүү судалгааны ажлаар шүгэл үлээхэд ямар саад бэрхшээлүүд байгааг: баримт бичгийн шинжилгээ хийх, тоон болон чанарын судалгааны аргуудыг ашиглан холимог судалгааны аргаар судалсан. Авлигагүй, ёс зүйтэй, хууль бус шударга бус үйл хэрэг үйлдэгдэхгүй байхад байгууллагын ажилтан бүрийн эерэг хандлага, байгууллагын зөв соёл, зөв тогтолцоо удирдлага, аюулгүй шүгэл үлээх орчин чухал юм. Байгууллагынхаа алдааг хэлэх нь урвалт биш – Харин түүнийг сайжруулах цорын ганц зам юм. Coleen Rowley (FBI 9/11 өмнөх тагнуулын алдаануудын бодит хэргийн шүгэл үлээгч) Баримт бичгүүдийн судалгаагаар Монгол улс болон Олон улсын үзүүлэлтүүд хэр зөрүүтэй байгааг судалж мэдсэний дараа Монгол улсын их хуралд 2023 онд өргөн баригдсан “Шүгэл үлээгчийн эрхийг хамгаалах тухай” хуулийн төслийг олон улсын жишиг хуулиудтай харьцуулалтын аргаар баримт бичгийн шинжилгээг хийсэн. Сонгож авсан компаниудаас төлөөллийн болон институтийн онол дээр суурилсан олон улсын жишиг 18 асуултаар экспертүүдээс ярилцлага авсан. Мөн ажилчдаас нийт 105 оролцогч оролцуулж тоон судалгааны аргаар олон улсын жишигт нийцсэн 23 асуулт бүхий судалгаа бөглүүлж асуумжаас гарсан өгөгдлийг IBM SPSS статистикс программыг ашиглан шинжилгээ хийж дүгнэсэн. Монголын ТОП 20 ХК авсан судалгааны үр дүнд судалгаанаас гол хүлээгдэж байсан 6 бэрхшээлүүд гарч ирсэн. Тухайн бэрхшээлүүдэд олон улсын сайн жишгээс компанийн засаглал болон эрх зүй талаас гарсан дүгнэлтэд үндэслэн тус бүрд зөвлөмж өгсөн. Монголын ТОП 20 ХК -уудыг хамруулан, институтын онол дээр суурилан тоон ба чанарын холимог судалгааны арга ашиглан, олон улс болон монгол улсын эрх зүйн баримт бичгүүд болон тайлан судалгаануудад баримт бичгийн судалгааг хийсэн.

2026-02-06T00:00:00Z Баярбат, Чандманьбаатар Мир, Цолмон Энхболд, Болдбаяр https://repository.ufe.edu.mn/xmlui/handle/8524/4396 2025-06-26T03:14:19Z 2025-06-26T00:00:00Z

Хараат бус гишүүний хууль, эрх зүйн орчин ба практик хүндрэлүүдийн судалгаа Баярбат, Чандманьбаатар; Мир, Цолмон; Энхболд, Болдбаяр Монгол Улсад системийн нөлөө бүхий банкууд 2021 оноос эхлэн нээлттэй хувьцаат компани хэлбэрт шилжиж, олон нийтийн хяналт, ил тод байдал, хөрөнгө оруулагчдын эрхийг хамгаалах шаардлага эрс нэмэгдсэн. Энэ нь Төлөөлөн удирдах зөвлөлийн (ТУЗ) хараат бус гишүүдийн оролцоо, эрх зүйн зохицуулалт, практик хэрэгжилтийг шинээр авч үзэх үндэслэл болсон. Судалгааны зорилго нь нээлттэй хувьцаат компани хэлбэртэй таван банк (Голомт, Хаан, Хас, Төрийн, Худалдаа хөгжлийн банк)-ны хараат бус гишүүдийн эрх зүйн орчныг үнэлэх, практик хүндрэлүүдийг тодорхойлох, олон улсын сайн туршлагатай харьцуулан бодлогын зөвлөмж боловсруулах явдал юм. Судалгаанд тоон болон чанарын аргыг хослуулан ашигласан бөгөөд ТУЗ-ийн гишүүдийн боловсрол, туршлага, оролцоо, хороодын бүтэц, тайлагнал зэрэг үзүүлэлтийг нарийвчлан шинжилсэн. Мөн Базелийн хорооны зохистой засаглалын зарчим болон OECD-ийн компанийн засаглалын зарчим-д тулгуурлан олон улсын жишигтэй харьцуулалт хийсэн. Судалгааны үр дүнд, хараат бус гишүүдийн эрх зүйн зохицуулалт тодорхой боловч тэдний бодит хараат бус байдал, шийдвэр гаргах нөлөөлөл, хороодын ачаалал зэрэгт институцийн шинэчлэл шаардлагатай байгааг тогтоосон. Хараат бус гишүүдийн эзлэх хувь Монгол Улсад хуульд зааснаар 33 хувь байгаа бол олон улсын тэргүүлэх банкуудад 70–90 хувь байдаг нь харьцуулалтын гол ялгаа болж байна. Мөн гишүүдийн сонгон шалгаруулалт, үнэлгээ, томилгоо нь нээлттэй биш, мэргэжлийн хөндлөнгийн оролцоо дутмаг байгаа нь засаглалын эрсдэлийг нэмэгдүүлж байна. Судлаачдын зүгээс дараах бодлогын зөвлөмжүүдийг дэвшүүлж байна: хараат бус гишүүдийн тоог нэмэгдүүлэх, ТУЗ-ийн даргыг хараат бус гишүүнээс томилох, сонгон шалгаруулалтын ил тод байдлыг хангах, хороодын бүрэлдэхүүнийг тэнцвэржүүлэх, гүйцэтгэлийн хараат бус үнэлгээг тогтмол хийх. Түлхүүр үгс: Компанийн засаглал, ТУЗ, хараат бус гишүүн, оролцогч талууд, хараат бус байдал, засаглалын бодлого Нээлттэй хувьцаат компани хэлбэртэй банкнуудын кейс дээр

2025-06-26T00:00:00Z Бямбаа, Энхбилэг https://repository.ufe.edu.mn/xmlui/handle/8524/4036 2025-02-03T11:01:39Z 2025-02-03T00:00:00Z

Хараат бус гишүүний үүрэг оролцоо ба ТУЗ-ийн манлайлал Бямбаа, Энхбилэг Төрийн өмчит компанийн Төлөөлөн удирдах зөвлөл /цаашид ТУЗ гэх/-ийн хараат бус байдлын талаар Олон улсад түгээмэл ашигладаг сайн туршлагыг Монгол улсын Төрийн болон хувьцаат компанийн ТУЗ-ийн үйл ажиллагааг харьцуулан судалж зохицуулагч байгууллага болон салбарын мэргэжилтнүүдийг оролцуулсан хэлэлцүүлэг зохион байгуулж түүгээр дамжуулан хараат бус гишүүний үүрэг, оролцоо хяналтыг сайжруулах, эрх зүйн орчныг сайжруулахад харилцан санал солилцоход чиглэсэн билээ. Төслийн багаас Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага /цаашид ЭЗХАХБ гэх/ (OECD)-ын компанийн засаглалын зарчмуудын хүрээнд нээлттэй болон хаалттай асуулгын хэлбэрээр ТУЗ-ийн хараат бус гишүүний өнөөгийн нөхцөл байдалд тулгамдаж буй асуудлуудыг тодорхойлох зорилгоор Төрийн өмчит 44, Хувьцаат 27 компанийн төлөөлөл бүхий нийт 83 ТУЗ-ийн хараат бус гишүүдээс 3 бүлэг бүхий 44 асуулттай судалгаа авсан. Энэхүү судалгааны үр дүнд ТУЗ-ийн хараат бус гишүүний хараат бус байх байдал алдагдсан, 2 болон түүнээс дээш компанид хараат бус гишүүнээр давхар ажилладаг, тогтмол хугацаанд мэргэшүүлэх сургалтад хамруулдаггүй, Төр болон том хувьцаа эзэмшигчдээс ирэх удирдамжийн хүрээнд шийдвэр гаргадаг тул хараат бус ажиллах зарчим алдагдсан, хараат бус гишүүдийн нөлөөлөл муу, мэдээллийн ил тод байдал бүрэн хангагдаагүй зэргээр ТУЗ-ийн гишүүд судалгааг бөглөсөн болно. Судалгааны үр дүнд үндэслэн төслийн багийн зүгээс “Хараат бус гишүүний үүрэг оролцоо ба ТУЗ-ийн манлайлал” хэлэлцүүлгийн хүрээнд ТУЗ-ийн гишүүд болон хараат бус гишүүдэд тулгамдаж байгаа асуудлуудаар Засгийн газрын хэрэг эрхлэх газар /цаашид ЗГХЭГ гэх/, Төрийн өмчийн бодлого зохицуулалтын газар /цаашид ТӨБЗГ гэх/, Санхүүгийн зохицуулах хороо /цаашид СЗХ гэх/-той хамтран зохион байгуулж ТУЗ-ийн гишүүд, хараат бус гишүүд, нарийн бичгийн дарга, дотоод аудиторууд болон мэргэжилтнүүд санал солилцож оролцсон болно. Хэлэлцүүлгийн үр дүнд үндэслэн “Төрийн болон орон нутгийн өмчит компанийн тухай хууль”-ийн төсөлд дараах саналыг дэвшүүлсэн. Үүнд:  Компанийн тухай хуульд заасны дагуу санхүүгийн тайлагналын аудитыг Аудитын хороонд хариуцуулж, харин гүйцэтгэлийн болон нийцлийн аудитыг Үндэсний аудитын газрын зохицуулалтад хэвээр нь үлдээх заалт нэмэх.  Төрийн өмчит компанийн хувьд Хараат бус гишүүдийн тоог 50%-аас доошгүй болгож байж хараат бус шийдвэр гарах боломжтой болох тул уг саналыг хуулийн төсөлд тусгах шаардлагатай. Мөн Хараат бус гишүүд нь тухайн салбар, чиглэлийн байгууллагад ажиллахгүй байх, бизнес эрхлэхгүй байх зэрэг үүрэг хүлээж, эдийн засгийн боломжоо хязгаарлаж ажиллаж буй тул цалин урамшууллыг ердийн гишүүдээс өндөр байх боломжийг хуулийн төсөлд тусгах. Дээрх санал хэлэлцүүлгийн явцад гарсан бөгөөд төслийн багийн зүгээс саналыг боловсруулан хэлэлцүүлэг хамтран зохион байгуулсан холбогдох эрх бүхий байгууллагад хүргүүлсэн болно. “Хараат бус гишүүний үүрэг оролцоо ба ТУЗ-ийн манлайлал” хэлэлцүүлгийн үр дүнд ТУЗ-ийн хараат бус гишүүдийн хараат бус байдлыг нэмэгдүүлэхийн тулд ТӨК болон ТӨОК дах төрийн оролцоог багасгах мөн “Төрийн болон орон нутгийн өмчит компанийн тухай хууль”-ийн төслийн талаар дэлгэрэнгүй хэлэлцүүлэг хийх шаардлагатай, мөн Хараат бус гишүүдийн сонгон шалгаруулалтыг хөндлөнгийн мэргэжлийн байгууллагаар хийлгэх, гүйцэтгэлийг үнэлэх үнэлгээнд тулгуурлан урамшуулах бодлогын систем нэвтрүүлэх шаардлагатай гэж дүгнэсэн болно.

2025-02-03T00:00:00Z Алтанхуяг, Анужин https://repository.ufe.edu.mn/xmlui/handle/8524/4026 2025-01-31T08:36:20Z 2025-01-31T00:00:00Z

НЭЭЛТТЭЙ ХУВЬЦААТ КОМПАНИЙН ТУЗ-ИЙН ХАРААТ БУС ГИШҮҮНИЙ ҮҮРЭГ ХАРИУЦЛАГАД ХОЛБОГДОХ МОНГОЛ УЛСЫН ЭРХ ЗҮЙН ЗОХИЦУУЛАЛТЫГ БОЛОВСРОНГУЙ БОЛГОХ НЬ Алтанхуяг, Анужин Монгол Улсын компанийн засаглалын эрх зүйн орчны хөгжлийн түвшин нь хувьцаат компаниудын Төлөөлөн Удирдах Зөвлөлийн (ТУЗ) хараат бус гишүүдийн үүрэг, хариуцлагын зохицуулалтыг боловсронгуй болгох зайлшгүй шаардлагатайг харуулж байна. Энэхүү судалгаанд нээлттэй хувьцаат компанийн ТУЗ-ийн хараат бус гишүүдийн эрх зүйн зохицуулалтыг олон улсын сайн туршлагатай харьцуулан судалж, Монгол Улсын эрх зүйн орчны онцлогийг онол, практикийн үүднээс тодорхойлохыг зорьсон. Энэхүү судалгааг Монгол Улсын болон олон улсын эрх зүйн зохицуулалтад ТУЗ-ийн хараат бус гишүүний үүрэг, хариуцлагын талаарх ойлголтыг судлах, олон улсын сайн туршлагыг Монгол Улсад хэрхэн нутагшуулах боломжтойг тодорхойлох, Монгол Улсад ТУЗ-ийн хараат бус гишүүний эрх зүйн хариуцлагын хамгаалалтын механизм, практик хэрэгжилтийг сайжруулах санал, зөвлөмж боловсруулах зорилго зорилтын хүрээнд хийсэн бөгөөд онолын суурь судалгаа, эрх зүйн зохицуулалтын харьцуулалт хийж үр дүнг дүгнэлээ. Судалгааны гол дүгнэлт: Монгол Улсад ТУЗ-ийн хараат бус гишүүний үүрэг, хариуцлагын эрх зүйн зохицуулалт нарийвчилсан бус, хариуцлагын хамгаалалтын механизм, түүнд хамрагдах байдал бүрэн төлөвшөөгүй байна. Цаашид энэхүү судалгааны үр дүнг хэрэгжүүлэхэд хуулийн зохицуулалтыг боловсронгуй болгох хүрээнд хууль санаачлагч болон хууль тогтоогч, түүнд санал өгөх олон нийт оролцогч тал байх ба КтХ-д холбогдох нарийвчилсан зохицуулалтыг оруулж батлах алхмыг хэрэгжүүлнэ. Харин Засаглалын кодекс, ХК-иудын өөрсдийн үйл ажиллагааны хүрээнд хувьцаа эзэмшигчид, ХК-иуд, СЗХ, даатгалын компаниуд оролцогч тал байх ба СЗХ-с Кодексийн хүрээнд нарийвчилсан зохицуулалтыг хийх, ХК-иуд өөрсдийн ТУЗ-н үйл ажиллагааны эрсдэлийн бодлого, хамгаалалтын арга хэрэгслийг олон нийтэд нээлттэй байршуулах, хувьцаа эзэмшигчид мөн үүнийг шаардах, даатгалын компаниудын хувьд хариуцлагын даатгалын бүтээгдэхүүнээ илүү боловсронгуй болгож компаниудад санал болгох зэрэг алхмыг хэрэгжүүлнэ. Ийнхүү хэрэгжүүлснээр, богино хугацаанд компаниудын засаглалын түвшин, хуулийн нийцлийн хувь хэмжээ өсөх, хувьцаа эзэмшигчид компаниудад итгэх итгэл нэмэгдэх зэрэг үр дүн гарах бөгөөд урт хугацаанд МУ-ын Хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй компаниудын хөрөнгө оруулалтын хэмжээ нэмэгдэх, түүнийг дагаад эдийн засгийн өсөлт бий болох зэрэг үр нөлөөтэй.

2025-01-31T00:00:00Z